Những sai lầm và hậu quả của suy luận kinh nghiệm

Spread the love

(lấy từ facebook thằng bạn thân)

Những sai lầm và hậu quả của suy luận kinh nghiệm !

(những tóm lược khi đọc John Dewey)

+ Sai lầm:

Suy luận kinh nghiệm phụ thuộc vào những thói quen vốn có của con người. Những thói quen được tạo dựng do ảnh hưởng của một số kinh nghiệm đặc thù nhưng tự chúng lại không được cải biên cho những mục đích của lý luận.

Người A nói: Ngày mai trời sẽ mưa. Người B hỏi: Sao anh nghĩ thế ? và người A trả lời: Vì lúc chập tối trời rất sầm sì. Khi người B tiếp tục hỏi: Việc đó thì can hệ gì ? rồi người A đáp trả: Tôi không rõ, nhưng trời thường hay mưa khi chiều nhá nhem có mây như thế.

Người A không hiểu được có mối liên hệ nào giữa biểu hiện bầu trời với cơn mưa đang kéo đến, anh ta không nhận ra sự nối liền nào trong bản thân các sự kiện – như chúng ta vẫn thường nói là không nhìn ra nguyên lý hay nguyên tắc nào. Do những sự kiện đó thường diễn ra cùng nhau, anh ta chỉ đơn giản gắn kết chúng lại rồi khi trông thấy cái này thì anh nghĩ tới cái kia ? Cái này gợi ra cái kia, hay là được liên kết với cái kia.

Khi xã hội còn chưa xuất hiện những ngành khoa học nghiên cứu về những hiện tượng tự nhiên, thì suy luận kinh nghiệm như trên tỏ ra khá quan trọng để xét đoán những thứ sắp xảy ra nhằm giúp ta có sự chuẩn bị hợp lý để ứng phó với hoàn cảnh. Nhưng chừng nào ta chưa thông hiểu tại sao và thế nào mà những sự kiện nhất định làm thành tín hiệu thì lúc đó niềm tin vẫn còn đóng vai trò quyết định.

Lối suy nghĩ này tỏ ra khá ổn thoả trong những vấn đề nhất định, vì thế những nhà thông thái ở phương Đông học được cách dự báo, với sự chính xác đáng kể, khi quan sát bầu trời, các vì sao hay các hiện tượng nguyệt thực, nhật thực… mà không có nhiều hiểu biết về nguyên lý chuyển động của các thiên thể hay các lực chi phối chúng. Điều này có thể minh hoạ bằng việc khi các nhà thông thái quan sát vị trí của mặt trăng, mặt trời thì họ có thể dự đoán được thuỷ triều lên xuống ra sao một cách tương đối chính xác, tuy nhiên họ hoàn toàn không giải thích được vì sao lại có mối liên hệ như vậy giữa hai hiện tượng trên. Đôi khi nó sẽ được giải thích bằng việc gán trách nhiệm cho một thế lực thần bí nào đó !

+ Hậu quả:

1) Những suy luận kinh nghiệm sẽ dễ dẫn con người đến sự tin tưởng vào những điều sai lầm:

Nói theo thuật ngữ chuyên môn về sai lầm của những người xét đoán dựa chỉ vào kinh nghiệm là: post hoc, ergo propter hoc (xảy ra sau cái này, vậy là sinh ra từ cái này !), đó là một nguỵ biện phổ biến và nguy hiểm. Người ta sẽ bảo với nhau rằng, nên trồng khoai tây khi trăng khuyết, sao băng là điềm báo của hiểm hoạ, gương vỡ đi liền với vận rủi, mèo đến nhà thì xui xẻo trong khi chó xuất hiện thì sẽ đi cùng sự may mắn…

2) Suy luận kinh nghiệm không giúp cho ta tăng cường khả năng đương đầu với cái mới lạ:

Càng có nhiều trường hợp đã xảy ra theo kinh nghiệm thì nó sẽ càng làm lý lẽ đó thêm vững chắc, đó là qui chuẩn để kiểm chứng và đánh giá sự xác tín cho mối liên kết giữa hai sự kiện rời rạc nhưng đi cùng nhau. Đáng buồn là đa số những niềm tin quan trọng nhất của ta chỉ có mỗi một sự đảm bảo kiểu này, song không ai có thể đoan chắc về một nguyên nhân và do đó nó trở nên vô tác dụng khi gặp phải những điều mới lạ.

3) Suy luận kinh nghiệm dễ dẫn tới sự lười biếng cũng như thói kể cả:

Sự trì trệ tinh thần, sự lười biếng, thói bảo thủ không suy xét là những hệ quả của suy luận chỉ dựa vào kinh nghiệm. Tác động tổng thể của nó lên thái độ tâm trí và cách thức tư duy của ta còn nghiêm trọng hơn nhiều rất nhiều so với những kết luận cụ thể sai lầm mà nó đi đến. Lối suy luận chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thường tỏ ra né tránh hoặc cố tình vùi lấp khi gặp phải những bất đồng, những sai phạm so với điều được biết trong quá khứ. Vì không có tính liên tục trong suy luận nên những lời giải thích không tưởng và thần bí được viện dẫn để bổ khuyết cho những liên kết còn thiếu. Gà trống thường gáy vào rạng sáng để xua đuổi tà ma, chó sủa giữa đêm khuya thanh vắng là vì nó nhìn thấy những linh hồn, mưa đầu mùa thì không được ra tắm vì nó chứa nhiều âm khí… Niềm tin vào một điều gì đó hoàn toàn mang tính lưu truyền, chúng thúc đẩy những luận thuyết trở thành tín điều, còn sự tra vấn và phản tư thực sự bị bóp nghẹt.

4) Suy luận kinh nghiệm có thể dẫn tới thói giáo điều:

Những người hoặc một nhóm người nhất định trở thành lính canh của những luận thuyết chính thống. Chất vấn niềm tin của họ là chấp vấn chủ quyền của họ, chấp nhận những niềm tin ấy là bằng chứng cho thấy sự trung thành, đồng thời cũng là bằng chứng của tinh thần công dân chân chính. Sự thụ động, dễ bảo, tuân phục trở thành những đức tính trí tuệ. Những sự việc và sự kiện bộc lộ tính sáng tạo và sự đa dạng bị coi nhẹ hoặc bị cắt gọn xén tỉa tới khi nào nó vừa vặn với lý tưởng cào bằng của niềm tin theo thói quen. Tra vấn và nghi ngờ bị làm cho bặt tiếng và không được xem trọng, cái gì không phù hợp với những bộ qui tắc sẵn có thì bị gạt bỏ và những khám phá mới mẻ sẽ trở thành đối tượng bị ngờ vực thậm chí trù dập. Xã hội cáo chung !

Vấn đề này tôi sẽ còn quay lại vào một lần khác !


Một vài thông tin:

John Dewey là nhà triết học , tâm lý học, và nhà cải cách giáo dục người Mỹ. ( 1859 – 1952). Ông đại diện cho trường phái Chủ nghĩa thực dụng, với lối tư duy phản biện nổi tiếng.